Tag Archives: విద్యాసాగర్ రావు

నీళ్ళలో నిప్పులు రగిలించినవాడు “రామరాజు విద్యాసాగర్ రావు”


రామరాజు విద్యాసాగర్ రావు తెలంగాణలో ఆచార్య జయశంకర్ గారితో కలిసి పనిచేసిన ఉద్యమ శిఖరం. విద్యాసాగర్ రావు గారు వేదిక మీద ఉంటె ఆయన్ని సంబోదిస్తూ కె సి ఆర్ గారు అనే మాటలు ‘ నీళ్లలో నిప్పులు రగిలించిన వాడు ‘. ఇది అక్షర సత్యం. విద్యాసాగర్ రావు కేంద్ర ప్రభుత్వం నుంచి 1997 లో చీఫ్ ఇంజనీర్ గా పదవీ విరమణ పొందిన తర్వాత దిల్లీ నుంచి తన మకాంని హైదరాబాద్ కు మార్చినాడు. అప్పటికీ తెలంగాణా ఉద్యమం ఇంకా ఊపందుకోలేదు. కొన్ని ఉద్యమ సంస్థలు పని చేస్తున్న సందర్భం అది. ఆనాటికి సాగునీటి రంగంలో తెలంగాణాకు జరుగుతున్న అన్యాయాలని , వివక్షని ఎండగడుతూ రాస్తూ , మాట్లాడుతూ భావప్రచారం చేస్తున్న వాళ్ళలో ప్రముఖులు ఇద్దరే. ఒకరు ఆచార్య జయశంకర్ , మరొకరు వి. ప్రకాష్. దిల్లీలో ఉన్నప్పుడు విద్యాసాగర్ రావు గారికి ఈ సంగతులు ఎం పి ల ద్వారా లీలామాత్రంగా తెలిసేవి . ముఖ్యంగా ఆ రోజుల్లో లోక్ సభ సభ్యుడిగా కరీంనగర్ కు ప్రాతినిధ్యం వహించే జె చొక్కారావు గారి ద్వారా తెలిసేవని ఆయనే నీళ్ళు – నిజాలు మొదటి సంపుటానికి ముందు మాటలో రాసుకున్నారు. అప్పుడు తనకున్న పరిమితుల దృష్ట్యా వాటిని విని తెలుసుకోవడం తప్ప ఏమైనా చేయగలమన్న దానిపై ఆయనకు స్పష్టత లేదు. చొక్కారావు గారికి తనకు చేతనైన సహాయం చేసి పంపించేవారు. పదవీ విరమణ తర్వాత దిల్లీలో ఉండి తనకు ఇష్టమైన నాటకాలు , సాంస్క్రతిక కార్యక్రమాలు, రేడియో కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తూ కాలం గడపడమా లేక హైదరాబాద్ వెళ్లి మరేదైనా వ్యాపకంలో తన కాలాన్ని సద్వినియోగం చేయడమా అన్న మీమాంస కొంత కాలం అతన్ని వేదించింది. చివరికి హైదరాబాద్ నే ఎంచుకున్నారు. ఆ నిర్ణయం చరిత్రాత్మకమైన నిర్ణయంగా ఆనాడు ఆయనకు తెలిసి ఉండకపోవచ్చు. తెలంగాణా అతనికి అద్భతమైన , అనితరసాధ్యమైన చారిత్రాత్మక పాత్ర పోషించడానికి అవకాశాన్నిచ్చిందని చెప్పడానికి ఇప్పుడు నేను సాహసిస్తున్నాను.

జల విజ్ఞానం నీళ్ళు – నిజాలు :
ఆరోజుల్లో వార్త దినపత్రిక సంపాదకుడిగా పని చేస్తున్న శ్రీ కె రామచంద్రమూర్తి గారు విద్యాసాగర్ రావు గారికి నీటి సంగతులు రాయడానికి అవకాశాన్నివ్వడం ఆయన జీవితాన్ని మలుపు తిప్పింది. ఆ అవకాశాన్ని విద్యాసాగర్ రావుగారు గొప్పగా వినియోగించుకున్నారు. మొదటి దశలో నీటికి సంబంధించి జనరల్ విషయాలను రాసినాడు. దిల్లీలో ఉన్నప్పుడు నాటకాలు , రేడియో కార్యక్రమాలకు అనేక వందల తెలుగు స్క్రిప్టులని రాసిన అనుభవం ఉన్నవాడు కనుక మంచి వచనం రాయడం అతనికి కొట్టిన పిండి. వార్త దినపత్రికలో ఆయన వ్యాసాలకు పాటకుల నుంచి మంచి ఆదరణ లభించింది. సంపాదకుల వారు జనరల్ విషయాలపై నుంచి తెలంగాణా ప్రాజెక్టుల స్థితిగతుల పైకి చర్చను మళ్ళించమని విద్యాసాగర్ రావు గారిని కోరినారు. ఆయన తెలంగాణా ప్రాజెక్టుల స్తితిగతుల గురించి తెలుసుకోవడానికి సాగునీటి శాఖలో పనిచేస్తున్న ఇంజనీర్లపై ఆధారపడవల్సి వచ్చింది. అట్లా ఆయన ఒకసారి జలసౌదకు వచ్చినప్పుడు నాకు ఆయనతో పరిచయ భాగ్యం కలిగింది. అప్పటికే వార్తలో ఆయన వ్యాసాలను చదివి ఉన్నాను కనుక పరిచయం త్వరలోనే స్నేహంగా మారింది. వయసులో నాకన్నా చాలా పెద్దవారు. నిరాడంబర జీవన శైలి వలన వయసు, హోదా స్నేహం బలపడటానికి అడ్డు కాలేదు. పైగా జలసౌధలో అతనికి సమాచారం అందించగలిగే అతి కొద్దిమందిలో నేనొకడిని .

ఆయన తెలంగాణ ప్రాజెక్టులపై రాయడం మొదలుపెట్టే నాటికి తెలంగాణా చైతన్యం కొద్దిగా ఊపందుకున్నది. 1996 లో తెలంగాణ ఉద్యమం పునరుజ్జీవనం పొందిన తెలంగాణ ఉద్యమం తొలి రోజుల్లో బుద్ధిజీవులు చేపట్టిన భావ ప్రచారం విస్తృతం అయ్యింది. సభలు , సమావేశాలు , సదస్సులు , కరపత్రాలు , పుస్తకాల ప్రచురణ , సాంస్కృతిక దళాల నిర్మాణం జరిగినందున 2001 నాటికి తెలంగాణ సాధన కోసమే ఒక రాజకీయ పార్టీ ఏర్పాటు కావడానికి ఒక నేపథ్యం ఏర్పడింది. టి‌ఆర్‌ఎస్ ఆవిర్భావం తర్వాత తెలంగాణ ఉద్యమం గుణాత్మకమైన మలుపు తీసుకున్నది. అప్పటి దాకా రాజ్యం అమలు చేసిన తీవ్ర నిర్బందానికి గురి అయి తెలంగాణలో ప్రజా సంఘాలు పని చేయలేని పరిస్థితిలో టి‌ఆర్‌ఎస్ ఆవిర్భావంతో తెలంగాణ ఉద్యమ రాజకీయ కార్యకలాపాలకు ఒక ప్రజాస్వామిక వాతావరణం ఏర్పడింది. తెలంగాణా రాజ్యాంగ బద్దంగా , పార్లమెంటులో బిల్లు ప్రవేశపెట్టి సాధించుకోవాల్సిన సమస్య కాబట్టి తెలంగాణా సాధనకు కొత్త ప్రజాసంఘాల ఏర్పాటు అనివార్యమని తెలంగాణా మేధావులు గుర్తించినారు. టి ఆర్ ఎస్ ఏర్పాటుతో కొత్త తెలంగాణ ప్రజా సంఘాల ఏర్పాటుకు వెసులుబాటు ఏర్పడింది. 2001 తర్వాత అట్లా ఏర్పడిన తొలి ప్రజా సంఘాల్లో తెలంగాణ రచయితల వేదిక , తెలంగాణ సాంస్కృతిక వేదిక , తెలంగాణ ఉద్యోగుల సంఘం , తెలంగాణ విద్యావంతుల వేదిక , తెలంగాణ ఐక్య వేదిక , తెలంగాణ జర్నలిస్టుల ఫోరం చెప్పుకోదగ్గవి. రచయితల వేదిక , సాంస్కృతిక వేదిక లు సాంస్కృతిక రంగంలో , తెలంగాణ ఉద్యోగుల సంఘం ఉద్యోగ రంగంలో, తెలంగాణ విద్యావంతుల వేదిక , తెలంగాణ ఇక్య వేదిక మరింత విస్తృతంగా తెలంగాణ రాజకీయ , సామాజికంశాల్లో తమ కృషిని కొనసాగించినాయి. పత్రికల్లో పనిచేస్తున్న తెలంగాణ జర్నలిస్టులు యాజమాన్యాల తరపు నుంచి ఎన్ని ఆంక్షలు , పరిమితులు ఎన్ని ఉన్నా తెలంగాణ ఉద్యమ వార్తలను ప్రచురించినారు. ఎడిటర్లుగా ఉన్నవారు సాధ్యమైనంత మేరకు తెలంగాణ వార్తలకు , వ్యాసాలకు చోటు కల్పించినారు. మేధావులు , కవులు , రచయితలు , కళాకారులు విస్తృతంగా రాస్తున్న కాలం అది.

ఈ ఉద్యమ వాతావరణంలో విద్యాసాగర్ రావు కలం కూడా పదునెక్కింది. వార్తలో తెలంగాణా ప్రాజెక్టులపై ఆయన రాస్తున్న వ్యాసాలు విస్తృత ప్రజాదరణ పొందినాయి. వార్తతో పాటు వివిధ పత్రికలవారు తమకు కూడా వ్యాసాలూ రాయమని అడగడంతో ఆయన రచనా వ్యాసంగం పరిధి పెరిగింది. రాజకీయ పార్టీల నాయకులు సాగునీటి రంగం పై ఆయనని సంప్రదించడం మొదలయ్యింది. ప్రజా సంఘాలు వారి సభల్లో సాగునీటి రంగం పై ఉపన్యాసాలకు ఆహ్వానించడం ప్రారంభమయ్యింది. 2004 ఎన్నికల నాటికి తెలంగాణా ఆకాంక్ష ప్రభలమైన రాజకీయ డిమాండ్ గా మారింది. కె సి ఆర్ నాయకత్వంలో తెలంగాణా రాష్ట్ర సమితి ఈ రాజకీయ డిమాండ్ ని పార్లమెంటులో వినిపించడానికి సన్నాహాలు చేస్తున్నది. టి ఆర్ ఎస్ తెలంగాణ ఆకాంక్షని వెల్లడించే బలమైన ఉద్యమ వేదికగా రూపుదాల్చింది. సహజంగానే విద్యాసాగర్ రావు గారు కె సి ఆర్ కు సన్నిహితులుగా మారినారు. ఆచార్య జయశంకర్ ఒకవైపు , విద్యాసాగర్ రావు మరొక వైపు నిలబడి కె సి ఆర్ కు ఉద్యమ ప్రస్థానంలో సైదాంతిక , మేధోపరమైన సహకారాన్ని అందించినారు. విద్యాసాగర్ రావు సాగునీటి రంగ సమస్యలపై సాధికారంగా రాయడం ప్రారంభించిన తర్వాత ఇక ఆ అంశంపై తనకు మాట్లాడే అవసరం , రాసే అవసరం తీరిపోయిందని ఆచార్య జయశంకర్ గారు అనేక సందర్భాల్లో అనేవారు. అది నిజం. విద్యాసాగర్ రావు బలమైన తెలంగాణా గొంతుతో రాస్తున్న, మాట్లాడుతున్న కాలంలో జయశంకర్ సారు సాగునీటి అంశాలపై తక్కువగానే మాట్లాడేవారు.

ఉపన్యాస కళ :
ఆయన పరిచయమైనాక ఒకసారి ఒక ఉపాధ్యాయుల సంఘం వారు మిర్యాలగూడలో ఒక సభకు నన్ను , విద్యాసాగర్ రావుని ఆహ్వానించినారు. ఆ సభలో నేనేం మాట్లాడినానో నాకు గుర్తులేదిప్పుడు. అయితే విద్యాసాగర్ రావు గారి ప్రసంగం నన్ను ఆయనకు కట్టి పడేసింది. జటిలమైన సాంకేతిక అంశాలను సులభ శైలిలో అందరికీ అర్థం అయ్యే భాషలో ఆయన వివరించే తీరు చూసి సంబ్రమానికి లోనయినాను. ఇదెట్లా అబ్బిందని ఇప్పుడు ఆలోచిస్తే నాటక ప్రయోక్తగా , రేడియో కార్యక్రమాలని నిర్వహించిన అనుభవం వల్లనే ఆయనకు ఈ ఉపన్యాస కళ అలవడిందని అర్థం అయ్యింది. ఆ తర్వాత విద్యాసాగర్ రావును తెలంగాణా అంతటా తిప్పినాను. ఎక్కడకి రమ్మంటే అక్కడికి వచ్చి ప్రసంగాలు చేసేవారు. తెలంగాణా ఉద్యోగుల సంఘం , తెలంగాణా రచయితల వేదిక , 2004 ఎన్నికలకు ముందు ఏర్పాటు అయిన తెలంగాణా విద్యావంతుల వేదిక ఏర్పాటు చేసిన అనేక సభల్లో జయశంకర్ గారితో వేదిక పంచుకున్నారు. అనేక సార్లు ఆయన్ని సభలకు తోలుకపోయి తిరిగి ఇంట్లో దింపే పని నేనే చేసేవాడిని. వివిధ సంఘాల వారికి ఆయనతో సభలకు డేట్లు కన్ ఫర్మ్ చేసి పెట్టేవాడిని. నేను అడిగితె కాదనేవాడు కాదు ఆయన. 2002 ఏప్రిల్ నెలలో తెలంగాణ విద్యావంతుల వేదిక ఆదిలాబాద్ జిల్లా శాఖ చేపట్టిన జలసాధన యాత్రలో మూడు రోజులు యాత్రలో పాల్గొని అనేక సభల్లో ప్రసంగించినాడు. బాసర నుంచి ప్రారంభమైన యాత్ర ఎల్లంపల్లి ప్రాజెక్టు వద్ద ముగిసింది. ఆ వయసులో ఎర్రటి ఎండలో ఆయన మాతో యాత్రలో పాల్గొన్న తీరు , సాగునీటి కల్పనలో ఆయన కమిట్ మెంట్ మాకు ఆశ్చర్యం కలిగించింది.

జలయజ్ఞం కుట్ర బద్దలు :
2004 ఎన్నికల అనంతరం ఉద్యమానికి గుణాత్మకమైన ఊపు వచ్చింది. తెలంగాణా డిమాండ్ పార్లమెంట్ కు చేరింది. యు పి ఎ తన ఎజెండాలో తెలంగాణా ఏర్పాటును చేర్చింది. రాష్ట్రపతి చేత మొదటి ప్రసంగంలో తెలంగాణా ఏర్పాటును ప్రకటింపజేసింది. ఇక తెలంగాణా ఏర్పాటు దగ్గరికి వచ్చిందని అర్థం అయ్యింది. తెలంగాణా సమాజంలో గొప్ప కదలిక ప్రారంభమయ్యింది. అయితే తెలంగాణా వ్యతిరేకి రాజశేఖర్ రెడ్డి ముఖ్యమంత్రిగా తెలంగాణా ఏర్పాటు ప్రక్రియను ముందుకు సాగకుండా చక్రం తిప్పసాగినాడు. తెలంగాణా ప్రజానీకాన్ని ఉద్యమ బాట నుంచి తప్పించడానికి ప్రణాళికలు సిద్దం చేసుకున్నాడు. ఉద్యమానికి ప్రధాన ప్రాతిపదిక సాగునీరు. దానికి విరుగుడుగా జలయజ్ఞాన్ని తీసుకవచ్చినాడు రాజశేఖర్ రెడ్డి. జలయజ్ఞం తాత్విక పునాది ఏమిటంటే కృష్ణా నీళ్ళని పోతిరెడ్డిపాడు ద్వారా రాయలసీమకు తరలించడం , తెలంగాణా ప్రజానీకాన్ని ఉద్యమం నుంచి దూరం చెయ్యడం. 2005 లో జలయజ్ఞం పెద్ద ఎత్తున ప్రారంభం అయ్యింది. విద్యాసాగర్ రావు గారు తొలి రచనల్లో సాగునీటి రంగంలో తెలంగాణాకు అన్యాయాలు , వివక్షలు , ప్రాజెక్టుల స్థితిగతులపై విస్తృతంగా రాసినారు. వాటిని నీళ్ళు – నిజాలు పేరు మీద పుస్తకం వేయాలని సంకల్పించినారు. ఆ పనికి నన్నే ఎన్నుకున్నారు విద్యాసాగర్ రావు. 2005 వరకు ఆయన రాసిన వందలాది వ్యాసాల నుంచి కొన్నింటిని ఎంపిక చేసి ఆ పుస్తకాన్ని విద్యావంతుల వేదిక , తెలంగాణ డెవలప్ మెంట్ ఫోరం తరపున సంయుక్త ప్రచురణగా వేలువరించినాము. 2006 లో ఆ పుస్తకం వెలువడింది. కొన్ని నెలల్లోనే పుస్తకాలు అన్నీ అమ్ముడుపోయినాయి. ప్రజల నుండి డిమాండ్ ఉండడంతో 2008 రెండో ముద్రణ కూడా వేసినాము.

ఈ పుస్తకం తర్వాత రెండో భాగం వేయాల్సిన అవసరం ఉంటుందని ఆయన కూడా అనుకోలేదు. అయితే 2005 జలయజ్ఞం ప్రారంభం అయినాకా రెండేండ్లు గడచినాయో లేదో రాజశేఖర్ రెడ్డి ప్రభుత్వం యలయగ్నాన్ని అమలుచేస్తున్న తీరుతెన్నుల్ని , తీసుకుంటున్న నిర్ణయాలను నిశితంగా పరిశీలించిన విద్యాసాగర్ రావు గారు తన పని అయిపోలేదని జలయజ్ఞాన్ని విశ్లేషించక తప్పదనుకున్నాడు. రెండో దశ రచనలన్నీ జలయజ్ఞాన్ని నిశితంగా విశ్లేశించినవే కావడం మనం గమనించాలి. జలయజ్ఞం తాత్విక భూమికను ఎరుక పరచడంలో ఆయన చూపించిన నైపుణ్యం అనితరసాధ్యం. ప్రభుత్వంలో ఉన్న నాలాంటి ఇంజనీర్లు అందరికీ కనువిప్పు కలిగించే విధంగా ఆయన రచనలు సాగినాయి. కృష్ణా నీళ్ళని శ్రీశైలం జలాశయం ద్వారా పోతిరెడ్డి పాడు హెడ్ రేగ్యులెటర్ ద్వారా సుమారు 250 టి ఎం సి ల నీటిని తరలించడానికి రాజశేఖర్ రెడ్డి ప్రభుత్వం తీసుకున్న మొదటి నిర్ణయం శ్రీశైలం జలాశయం కనీస నీటి మట్టాన్ని 834 అడుగుల నుంచి 854 అడుగులకు పెంచడం. 11 వేల క్యూసెక్కుల నీటిని తరలించే సామర్థ్యం కలిగిన పోతిరెడ్డిపాడు రెగ్యులేటర్ వద్ద అదనంగా 44 వేల క్యుసేక్కులను తరలించుకపోవడానికి తూములని నిర్మించడానికి చర్యలు చేపట్టడం. అంటే పాతవి కొత్తవి కలిపి పోతిరెడ్డి పాడు నుంచి మొత్తం 55 వేల క్యుసేక్కులని తరలించే ఏర్పాట్లు గుట్టుచప్పుడు కాకుండా జరిగిపొయినాయి. రాయలసీమలో 250 టి ఎం సి ల నిల్వ సామర్థ్యం కలిగిన జలాశాయాలని నిర్మించడం. శ్రీశైలం నుంచి తరలించుకపోయే 250 టి ఎం సి ల కృష్ణా నీటి లోటుని ఆంద్ర ప్రాంతానికి సమకూర్చడానికి గోదావరిపై రెండు ప్రాజెక్టులని రాజశేఖర్ రెడ్డి ప్రభుత్వం చేపట్టింది. ఒకటి పోలవరం , రెండోది దుమ్ముగూడెం నాగార్జునసాగర్ టెయిల్ పాండ్ లింక్ పథకం. ఎన్ని వ్యతిరేకతలు ఉన్నా , కోర్టు కేసులు ఉన్నా , పక్క రాష్ట్రాల నుంచి అభ్యంతరాలు వ్యక్తం అయినా , లక్షలాదిగా నిర్వాసితులవుతున్న ఆదివాసీల నుంచి ఉద్యమాలు వస్తున్నా కూడా మొండిగా పోలవరం నిర్మాణానికి సంకల్పించినాడు. కోర్టు కేసుల వలన పోలవరం డ్యాం నిర్మాణం సాధ్యం కాకపోయినా కాలువలను తవ్వించినాడు. గోదావరి ట్రిబ్యునల్ అవార్డు ప్రకారం పోలవరం కుడికాలువ ద్వారా 80 టి ఎం సి నీటిని కృష్ణా డెల్టాకు తరలించే వెసులుబాటు ఉన్నది. 165 టి ఎం సి ల గోదావరి నీటిని దుమ్ముగూడెం వద్ద ఎత్తిపోసి నాగార్జున సాగర్ టెయిల్ పాండ్ కు తరలించి రివర్సిబుల్ పంపుల ద్వారా నాగార్జున సాగర్ కు ఎత్తిపోసి కుడి కాలువ ద్వారా నాగార్జునసాగర్ ఆయకట్టుకు నీరివ్వడానికి డి పి ఆర్ లు లేకుండానే టెండర్లు పిలిచినారు. ఈ రెండు ప్రాజెక్టుల ద్వారా ఆంద్ర ప్రాంతానికి 225 టి ఎం సి ల నీరు సమకూరుతుందని ఆంద్ర ప్రాంత నాయకత్వాన్ని నోరెత్తకుండా చల్లబర్చినాడు. ఈ క్రమంలో తెలంగాణకు కూడా న్యాయం చేస్తున్నానని నమ్మబలకదానికి ప్రాణహిత చేవెళ్ళ పథకాన్ని ప్రారంభించినాడు. అప్పటికే ప్రారంభమైన మరికొన్ని భారీ మధ్యతరహా ప్రాజెక్టులని జలయజ్ఞంలో చేర్చి తెలంగాణా నాయకత్వాన్ని నోరెత్తకుండా చేయగలిగినాడు. రాజశేఖర్ రెడ్డి ప్రభుత్వం చేస్తున్న ఈ కుట్రల్ని సమర్థవంతంగా , నైపుణ్యంతో , పదునైన విశ్లేషణతో బహిర్గతం చేసినవాడు విద్యాసాగర్ రావు ఒక్కడే. ఈ కుట్రలను అర్థం చేసుకొని రాజశేఖర్ రెడ్డిని ప్రశ్నించిన తెలంగాణా కాంగ్రెస్ నాయకుడు పి. జనార్ధన్ రెడ్డి ఒక్కడే. 2009 ఎన్నికల నాటికి రాయలసీమ ప్రాజెక్టులు , పోతిరెడ్డిపాడు తూముల నిర్మాణం , పోలవరం కుడికాలువ నిర్మాణం పూర్తి అయినాయి. తెలంగాణా ప్రాజెక్టులు మాత్రం భూసేకరణ జరుగక , అటవీ అనుమతులు లేక , అంతర రాష్ట్ర వివాదాలు పరిష్కారం కాక దేకుతూనే ఉన్నాయి. మరొవైపు కేంద్రంలో కాంగ్రెస్ ప్రభుత్వం తెలంగాణా ఏర్పాటును అనేక కారణాలు చెబుతూ వాయిదా వేస్తూనే ఉన్నది. అసంతృప్తి గురి అయిన తెలంగాణా సమాజం ఎ విధంగా ఉద్యమ బాటలో నడచి తెలంగాణ సాధించుకున్నదో అందరికీ తెలిసిన చరిత్రే.

2012 లో విద్యాసాగర్ రావు రాసిన రెండో దశ వ్యాసాలని నీళ్ళు- నిజాలు -2 గా తెలంగాణా ఇంజనీర్ల జె ఎ సి , తెలంగాణా విశ్రాంత ఇంజనీర్ల ఫోరం సంయుక్తంగా ప్రచురించినాయి. ఈ రెండో సంపుటానికి కూడా ఆయన నాకే సంపాదకత్వ భాద్యతలు ఆప్పగించినారు. ఈ రెండో సంపుటాన్ని కె సి ఆర్ గారు ఇందిరా ప్రియదర్శిని ఆడిటోరియంలో ఆవిష్కరించి విద్యాసాగర్ రావుని అభినందించినారు. నీళ్ళు – నిజాలు రెండు సంపుటాలను తెలంగాణా సమాజం హృదయపూర్వకంగా ఆదరించినాయి. ఇప్పుడు పోటీ పరీక్షలకు చదువుతున్న విద్యార్తులకు ఈ రెండు సంపుటాలు ఎంతగానో ఉపయోగపడుతున్నాయి.

సాగునీటి సలహాదారుడు :
తెలంగాణా రాష్ట్రం ఏర్పాటు కాగానే కె సి ఆర్ నాయకత్వాన తోలి తెలంగాణా ప్రభుత్వం ఏర్పాటు అయిన తర్వాత విద్యాసాగర్ రావు గారి ప్రభుత్వం సాగునీటి సలహాదారుగా నియమించుకున్నది. అది ఆయనకు దక్కిన సహజ న్యాయంగా నేను భావిస్తున్నాను. నేను సాగునీటి శాఖకు మంత్రిగా నియమితులైన శ్రీ హరీష్ రావు గారి వద్ద ఓ ఎస్ డి గా పనిచేయడానికి అవకాశాన్ని ప్రభుత్వం కల్పించడంతో విద్యాసాగర్ రావు గారితో మరింత సన్నిహితంగా పనిచేయడానికి అవకాశం చిక్కింది. తెలంగాణా ప్రభుత్వం తీసుకున్న తక్షణ నిర్ణయాల్లో కుట్ర పూరిత ప్రాజెక్టు అయిన దుమ్ముగూడెం నాగార్జునసాగర్ టెయిల్ పాండ్ ప్రాజెక్టుని రద్దు చెయ్యడం, ప్రాణహిత – చేవెళ్ళ , దేవాదుల ప్రాజెక్టులని కూలంకషంగా మదించి ఉత్తర తెలంగాణా అవసరాలకు అనుగుణంగా రీ ఇంజనీరింగ్ ప్రక్రియను చేపట్టడం, ఆంధ్రప్రదేశ్ ఉమ్మడి ప్రభుత్వం పరిపాలనా అనుమతులిచ్చి అటకకెక్కించిన పాలమూరు-రంగారెడ్డి , డిండీ ఎత్తిపోతల పథకాలని సమీక్షించి తెలంగాణా అవసరాలకు అనుగుణంగా మార్పులు చేసుకొని ప్రాజెక్టులని చేపట్టడం, ఉమ్మడి ప్రభుత్వ హయాంలో విద్వంసమైన గొలుసుకట్టు చెరువుల వ్యవస్థను పునరుద్దరించికోవడం కోసం మిషన్ కాకతీయ కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించడం, కృష్ణా , గోదావరి జలాల్లో న్యాయమైన వాటా దక్కించుకోవడానికి కేంద్ర ప్రభుత్వ వివిధ వేదికలపై పోరాటాన్నికొనసాగించడం. ఈ అన్ని అంశాల్లో ముఖ్యమంత్రి కె సి ఆర్ తో కలిసి రోజుల తరబడి జరిగిన మేదోమధనంలో సలహాదారుగా విద్యాసాగర్ రావుగారు క్రియాశీలంగా భాగస్వాములైనారు. ముఖ్యంగా కృష్ణా నీటిలో వాటా కోసం బ్రిజేష్ కుమార్ ట్రిబ్యునల్ , సుప్రీం కోర్టులో కొనసాగుతున్న పోరాటంలో విద్యాసాగర్ రావు సూచనలు , సలహాల మేరకే అఫిడవిట్లు తయారయినాయి. విభజన చట్టం ద్వారా ఏర్పాటైన కృష్ణ నదీ యాజమాన్య బోర్డు సమావేశాల్లో విద్యాసాగర్ రావు సమర్థవంతంగా వాదనలు వినిపించేవారు. ఆయన వాదనల దాటికి తట్టుకోలేక , జవాబులు చెప్పలేక బోర్డులో ఆయన పాల్గోనడాన్నే ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రతినిధులు ప్రశ్నించేవారు. ఒక సమావేశంలో ఈ విధంగా ప్రశ్నించినప్పుడు వారితో ఈ సమావేశానికి నేను తమాషా చెయ్యడానికి రాలేదు. తెలంగాణా ప్రయోజనాలని రక్షించడానికి వచ్చాను అని ఆగ్రహం ప్రకటించినారు. విద్యాసాగర్ రావు కృష్ణా బోర్డు సమావేశాల్లో పాల్గొంటే తమ పప్పులు ఉడకవు అని భావించి కేంద్ర ప్రభుత్వం ద్వారా రాజకీయ పదవి నిర్వహిస్తున్న విద్యాసాగర్ రావు కృష్ణ బోర్డు సమావేశాల్లో పాల్గొనడానికి అర్హుడు కాదు అని తెలంగాణా ప్రభుత్వానికి లేఖ రాయించిన్రు. తనవల్ల ప్రభుత్వానికి ఇబ్బందులు తలెత్తకూడదని భావించి తనే స్వచ్చందంగా తప్పుకున్నాడు. అయితే బోర్డు సమావేశాలు జరిగే ముందు తప్పనిసరిగా సమీక్ష జరిపి రాష్ట్ర ప్రతినిధులకు సూచనలు చేసేవారు. మన వాదనలు ఎట్లా ఉండాలో నిర్దేశించేవారు. అయితే ఒక విషయాన్ని చెప్పక తప్పదు. ఆయన కృష్ణా బోర్డులో ఆయన పాల్గోన్నంత కాలం బోర్డు నిర్ణయాలు సమతూకంతో ఉండేవి. ఆయన తప్పుకున్న తర్వాత పరిస్థితి అదుపు తప్పింది. బోర్డు నిర్ణయాల్లో సమతూకం తప్పింది.

ఆయన అనారోగ్యానికి గురి అయిన తర్వాత ఇటీవలే అపెక్స్ కౌన్సిల్ నిర్ణయం మేరకు ఏర్పాటు అయిన బజాజ్ కమిటీ రెండు రాష్ట్రాల పర్యటనకు వచ్చింది. మొదటిరోజు హైదరాబాద్ లో తెలంగాణా ప్రతినిధులతో సమావేశం జరిగింది. రెండో రోజు అమరావతిలో ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రతినిధులతో సమావేశమైనారు. మూడో రోజు రెండు రాష్ట్రాల సంయుక్త సమావేశం జరిగింది. తెలంగాణా ప్రతినిధి బృందానికి నాయకత్వం వహించింది విద్యాసాగర్ రావు గారే. సంయుక్త సమావేశంలో ఆంద్ర ప్రదేశ్ పట్టిసీమ నుంచి గోదావరి నీటిని కృష్ణా బేసిన్ కు తరలిస్తున్న నీటిలో తెలంగాణా వాటా ఏంటో తేల్చవలసిన అంశం తమ పరిధిలో లేదని బజాజ్ ప్రకటించినారు. ఇది మొదటి రోజు బజాజ్ కమిటీ వెల్లడించిన వైఖరికి పూర్తిగా భిన్నంగా ఉండడంతో విద్యాసాగర్ రావు ఆగ్రహంతో ఈ అంశం మీ పరిధిలో లేకపొతే ఈ సమావేశాల కోసం పర్యటన ఎందుకు జరుపుతున్నట్లు. మీ వైఖరి శోచనీయం మిస్టర్ బజాజ్ అని నిష్కర్షగా అన్నారు. ఇట్లా అవసరమయినప్పుడు తెలంగాణా ప్రయోజనాలను పరిరక్షించడానికి మర్యాదలను పక్కన పెట్టి మాట్లాడేవారు. ఇది ఆయన వ్యక్తిత్వంలో మరో పార్శ్వం.
సలహాదారుగా మంత్రి హరీష్ రావు గారు తాను వారం వారం క్రమం తప్పకుండా నిర్వహించే మిషన్ కాకతీయ వీడియో కాన్ఫరెన్స్ లకు , ప్రాజెక్టులపై నిర్వహించే సమీక్షా సమావేశాలకు , క్యాబినెట్ సబ్ కమిటీ సమావేశాలకు తప్పనిసరిగా ఆహ్వానించేవారు. డిల్లీలో అంతర రాష్ట్ర సంబందిత అంశాలను పరిష్కరించే భాద్యతని మంత్రిగారు విద్యాసాగర్ రావు గారికే పురమాయించేవారు. దిల్లిలో కేంద్ర జలసంఘం అధికారులతో , కేంద్ర జల వనరుల మంత్రిత్వ శాఖ అధికారులతో తనకున్న పరిచయాలతో సమస్యలను పరిష్కరించడంలో విద్యాసాగర్ రావు గారు విశేషంగా కృషి చేసినారు. గత మూడు నాలుగు నెలలుగా ఆయన అనారోగ్యానికి గురి అయి భాద్యతలు సరిగా నిర్వహించలేని పరిస్థితిలో మంత్రి గారు అంతర్రాష్ట్ర సమస్యల విషయంలో ఆయన అవసరాన్ని చాలాసార్లు తలుచుకునేవారు.

సాహిత్య పిపాసి :
విద్యాసాగర్ రావు నీళ్ళు – నిజాలు రచయితగానే తెలంగాణా ఉద్యమ శ్రేణులకు తెలుసు. అయితే ఆయనలో ఉత్తమమైన సాహిత్య పిపాసి కూడా ఉన్నాడని అతి కొద్ది మంది సన్నిహితులకు మాత్రమె తెలుసు. తోలి నాళ్లలో ఆయన కవిత్వం కూడా రాసేవారు. ప్లస్ మైనస్ అనే కవిత్వ సంపుటాన్ని కూడా ప్రచురించినారు. మొన్న అంబర్ పేట స్మశాన వాటికలో వరవరరావు విద్యాసాగర్ రావు గారికి నివాళి ఆర్పించేందుకు వచ్చినప్పుడు విద్యాసాగర్ రావు తొలి కవిత ప్లస్ మైనస్ ని తానే సృజనలో అచ్చువేసినానని గుర్తు చేసుకున్నారు. ఆ తర్వాత ఉద్యోగ రీత్యా దిల్లీలో ఆయన కవిత్వాన్ని వదిలి నాటకాలను రాయడం , వాటిని ప్రదర్శించడం , నాటకాలకు ప్రయోక్తగా వ్యవహరిస్తూ , రేడియో కార్యక్రమాలకు స్క్రిప్టులు రాస్తూ తన సాహిత్య దాహాన్ని తీర్చుకున్నారు. ఆయన రాసిన ఒక డజను నాటకాలను ప్రచురించి , ఒక మూడు రోజుల పాటు నాటకాలను ప్రదర్శిస్తే చూసి ఆనందించాలని ఆయన కోరుకున్నారు. తెలంగాణా థియేటర్ రీసర్చ్ వారితో ఆ ఏర్పాట్లు చేసుకొమ్మని పురమాయించినారు. వాటికి నిధులు తానూ సమకూరుస్తానని కూడా వారికి హామీ ఇచ్చినారు. ఆ సంస్థ ప్రతినిధి విజయ్ కుమార్ గారు ఆ పనిలో నిమగ్నమైనారు. ఈ లోపల ఆయన ఆరోగ్యం తీవ్రంగా క్షీణించడంతో పుస్తకం పని చూస్తున్న బి నరసింగ రావు గారు నన్ను సంప్రతించమని సూచించినారు. విజయ కుమార్ గారు మే నెల రెండో వారంలో పుస్తకావిష్కరణ , నాటకాల ప్రదర్శనకు జరుగుతున్న ఏర్పాట్ల గురించి నాతొ చర్చించినారు. అప్పటికే ఆయన కాంటినెంటల్ హాస్పిటల్ లో స్పృహలో లేని స్థితిలో ఉన్నారు. నాటకాల ప్రదర్శన వాయిదా వేసి మొదట పుస్తకాన్ని ప్రచురించి ఆయన చేతిలో పెడదాము . ఆయన బాగై వస్తే ఆయన కోరుకున్నట్లు నాటకాలు కూడా ప్రదర్శిద్దామని వారికి సూచించినాను. చిక్కడపల్లిలో హిమాలయ గ్రాఫిక్స్ సూరి గారితో మాట్లాడి పుస్తక ప్రచురణకు ఏర్పాట్లు చేసినాను. పుస్తకం దాదాపు పూర్తి కావచ్చింది. అట్లనే ఆచార్య జయశంకర్ గారిని ఇంటర్వ్యు చేసి వొడవని ముచ్చట్లు వెలువరించిన కొంపెల్ల వెంకట్ గారు విద్యాసాగర్ రావుని కూడా ఇంటర్వ్యు చేసి ఉన్నారు. ఆ పుస్తకాన్ని కూడా త్వరగా తీసుకు రావాలని కోరినాను. ఆ పని కూడా ఆయన చేపట్టినారు. ఈ లోపల ఆయన మరణం. ఆయనకు ఈ రెండు పుస్తకాలు కానుకగా ఇద్దామని చేస్తున్న ప్రయత్నానికి విఘాతం కలిగింది. త్వరలోనే ఆ రెండు పుస్తకాలని తెలంగాణా ప్రజలకు అందిస్తాము.

ఘనమైన వీడ్కోలు :
విద్యాసాగర్ రావు మరణంపై రెండు ముచ్చట్లు. ఆయన చనిపోక ముందే కొన్ని టి వి చానెళ్ళు ఆయన మరణ వార్తని ప్రసారం చేయడంతో సోషల్ మీడియాలో నివాళి అర్పిస్తూ పోస్టింగులు వెల్లువెత్తినాయి. ఏంటో ప్రయత్నం చేస్తే గాని వాటిని ఆపివేయించలేకపోయినాము. ఆయన మరణాన్ని హాస్పిటల్ యాజమాన్యం ద్రువీకరించేదాకా మీడియా వారు సంయమనం పాటించాలని కోరినాము. ఇదే విషయాన్ని పాశమన్నతో ( పాశం యాదగిరి) చెప్పి వాపోయినప్పుడు ఆయన నన్ను ఊరడిస్తూ గతంలో ప్రముఖులకు జరిగిన సంగతులు చెప్పినాడు. ఫైజ్ ఆహమాద్ ఫైజ్ ప్రముఖ ఉర్దూ కవి. దేశ విభజన తర్వాత పాకిస్తాన్ లో ఉండిపొయినారు. పాకిస్తాన్ కమ్యునిస్తుపార్తీ సభ్యుడు కూడా . ఆయన తీవ్ర అనారోగ్యం పాలై హాస్పిటల్ లో చేరినప్పుడు ఆలిండియా రేడియో ఆయన మరణ వార్తని ప్రసారం చేసిందట. ప్రధానమంత్రి నెహ్రూ ఫైజ్ భార్యకు ఫోన్ చేసి తాన సంతాపాన్ని తెలియజేసినారట. ఆమె ఆశ్చర్యాన్ని ప్రకటిస్తూ ఆయన ఇంకా బతికే ఉన్నాడని చెప్పి ఫైజ్ తో ఫోన్లో మాట్లాడిన్చిందట. మొరార్జీ దేశాయి ప్రదానామంత్రిగా ఉన్నప్పుడు అనారోగ్యంతో ఉన్న జయప్రకాష్ నారాయణ్ మరణ వార్త వెలువడినప్పుడు భారత పార్లమెంటే ఆయనకు నివాళి అర్పించి ఆ తర్వాత తప్పయ్యిందని నాలిక కరుచుకున్నారట. మీడియా వారు విద్యాసాగర్ రావుని కూడా అటువంటి ప్రముఖుల జాబితాలో చేర్చినారు. అది అత్యుత్సాహమే అయినా ఆయనకు ఘనమైన నివాళి అర్పించేందుకు చేస్తున్న ప్రయత్నంగా మనం అర్థం చేసుకోవాలని అన్నారు. పాశమన్న చెప్పినట్లుగానే విద్యాసాగర్ రావు మరణం అనంతరం మీడియా అతనికి ఘనమైన వీడ్కోలు పలికింది.

కన్న ఊరిపై మమకారం :
విద్యాసాగర్ రావుగారికి ముగ్గురు సంతానం. ఇద్దరు కొడుకులు. ఒక కూతురు. చిన్న కొడుకు చిన్న వయసులోనే రోడ్డు ప్రమాదంలో చనిపోయినాడు. ఆయన హబ్సిగూడ ఇంటికి నాగేష్ స్మృతి అని పేరు పెట్టుకున్నారు. పెద్ద కొడుకు రమణ కేంద్ర ప్రభుత్వ సంస్థ వాప్కోస్ లో ఇంజనీర్ గా పనిచేస్తున్నారు. అల్లుడు రాజేశ్వర్ రావు గారు త్రిపుర క్యాడర్ కు చెందినా ఐఏఎస్ ఆఫీసర్. ప్రస్తుతం డిప్యుటేషన్ పై దిల్లీలో జాయింట్ సెక్రెటరీగా పనిచేస్తున్నారు. ఇప్పుడు ఆయనే విద్యాసగార్ రావు కుటుంబానికి పెద్ద దిక్కు. విద్యాసాగర్ రావు రాష్ట్రానికి సేవలు అందించినా పుట్టిన ఊరు జాజిరెడ్డి గూడెంని మరువలేదు. తన ఊరుకి ఏమైనా చేయాలని తపన పడినారు. తమ పూర్వీకుల ఇంటిని కూల్చి ఆ జాగాని కళ్యాణ మండపం నిర్మాణం కోసం అప్పగించినారు. మంత్రి హారీష్ రావు గారి చేత శంఖు స్థాపన కూడా చేయించినారు. మంత్రి గారిని ఒప్పించి జాజిరెడ్డి గూడెం లో ఒక మార్కెట్ యార్డుని కూడా సాంక్షన్ చేయించినారు. అర్వపల్లిలో ఉన్న ప్రాచీన లక్ష్మి నరసింహస్వామీ దేవాలయ అభివృద్ధి కోసం స్వయంగా మంత్రులు ఇంద్రకరణ్ రెడ్డి , ఈటెల రాజేందర్ గార్లని కలిసి ఫైలును ముఖ్యమంత్రి ఆమోదం కోసం పంపినారు. ముఖ్యమంత్రి గారు ఆయన కోరికను మన్నించి ఒక కోటి రూపాయలు మంజూరు చేసినారు. జి ఓ వచ్చేనాటికి ఆయన స్పృహలో లేరు. వారి కుటుంబ సభ్యుల కోరిక మేరకు నేనే జి ఓ కాపీని ఆయన చేతిలో పెట్టి సార్ అర్వపల్లి జి ఓ కాపీ తెచ్చాను, నాటకాల పుస్తకం అచ్చయ్యింది, కళ్యాణ మంటపం పనులు ప్రారంభం అయినాయని చెవిలో గట్టిగా చెప్పినాను. ఆయన విన్నారో లేదో ఆయనకే ఎరుక.

తెలంగాణా తీర్చుకున్న ఋణం :
తెలంగాణా ప్రజలకు ఆయనకు పలికిన వీడ్కోలు అవ్యాజనీయం. మీడియా సహకారం అపూర్వం. ప్రభుత్వం ఆయనకు అధికారిక లాంచనాలతో అంత్యక్రియలు నిర్వహించడం ఆయనకు దక్కిన గొప్ప గౌరవం. ఒక సాగునీటి ప్రాజెక్టుకు విద్యాసాగర్ రావు గారి పేరు పెట్టాలని ముఖ్యమంత్రి గారు నిర్ణయించడం , ఆ నిర్ణయాన్ని మంత్రి హరీష్ రావు గారు మీడియా ముందు వెల్లడించడం తెలంగాణా సమాజానికి , తెలంగాణా ప్రభుత్వానికి ఆయన అందించిన నిస్వార్థ సేవలకు తెలంగాణా సమాజం తీర్చుకున్న రుణంగా భావించాలి.
****
శ్రీధర్ రావు దేశ్ పాండే
సాగునీటి శాఖా మంత్రి ఓ ఎస్ డి